Natuurinclusief metselwerk vraagt meer bouwkundige detaillering

Tijdens de MADE-kennissessie over natuurinclusief ontwerpen met metselwerk kwamen de kansen aan de orde die metselwerk biedt voor biodiversiteit. Veel onderwerpen werden niet alleen vanuit bestaande richtlijnen besproken, maar ook vanuit praktijkervaringen en vragen uit lopende projecten. Zo was er veel aandacht voor de praktische en bouwkundige uitdagingen die daarbij komen kijken.

Waarom natuurinclusief ontwerpen?

De aanleiding voor natuurinclusief bouwen ligt voor een belangrijk deel in de effecten van klimaatverandering en verstedelijking. In de presentatie van Harrie Vekemans kwamen thema’s aan bod als hittestress, wateroverlast en verlies van biodiversiteit. Veel aandacht ging uit naar de vraag hoe voorzieningen voor vogels, vleermuizen, insecten en gevelgroen kunnen worden geïntegreerd in metselwerkgevels en welke bouwkundige aandachtspunten daarbij komen kijken.

Wetgeving geeft richting, maar schrijft weinig voor

Een belangrijke constatering was dat er voor natuurinclusief ontwerpen van metselwerk zelf nauwelijks directe wet- en regelgeving bestaat. De Omgevingswet bevat hiervoor geen expliciete verplichtingen. Wel geldt natuurwetgeving die beschermde soorten beschermt en voorschrijft dat deze niet mogen worden verstoord of benadeeld. Daarnaast kunnen gemeenten eigen beleidsregels of projectspecifieke eisen stellen. Rijksvastgoedbedrijf werkt voor eigen projecten met een natuurwaardenpotentietest.

Beschikbare kennis en hulpmiddelen

Tijdens de sessie werden verschillende hulpmiddelen besproken die ontwerpers en adviseurs kunnen ondersteunen. Zoals de websites bouwnatuurinclusief.nl en checklistgroenbouwen.nl van Vogelbescherming Nederland en de Zoogdier Vereniging. Met name de checklist biedt praktische projectadviezen op basis van gebouwkenmerken zoals geveloriëntatie, glasoppervlak en beschikbare ruimte in de spouw. Vooraf moet al wel veel bekend zijn over het gebouw, vervolgens krijg je adviezen voor welke dieren in welke hoogtes, posities, gevels e.d. voorzieningen kunnen worden aangebracht. Ook de Mitigatiecatalogus gebouwbewonende soorten van Arcadis en diverse KNB-infobladen over voorzieningen voor vleermuizen en vogels kwamen uitgebreid aan bod.

Voorzieningen in de gevel vragen integrale aanpak

Een belangrijk deel van deze kennissessie ging over voorzieningen die in of op gemetselde gevels worden aangebracht. Daarbij kwamen onder meer vleermuiskasten, nestvoorzieningen, insectenstenen en geïntegreerde verblijfplaatsen aan bod. Uitgebreid werd gesproken over de bouwkundige uitwerking ervan. Daarbij kwamen onder meer duurzaamheid, verankering, levensduur en verantwoordelijkheden aan bod. Kleine voorzieningen leveren doorgaans weinig problemen op, maar bij grotere voorzieningen kunnen verankeringen verdwijnen of worden aangepast. Hierdoor kan de constructieve werking van het gevelmetselwerk worden beïnvloed. Volgens Harrie Vekemans verdient dit onderwerp veel meer aandacht dan momenteel vaak het geval is.

Ook werd gesproken over voorzieningen die achter het metselwerk worden ingebouwd. In de praktijk worden soms steenstrips teruggelijmd op kasten of andere voorzieningen. Volgens Vekemans vraagt dit om meer aandacht voor materiaalgedrag, detaillering en voorafgaande tests. Hij benadrukte dat dergelijke oplossingen vooraf getest moeten worden en niet pas nadat schade ontstaat.

Niet alleen dieren, ook gevelgroen

Naast verblijfplaatsen voor dieren werd ook aandacht besteed aan gevelgroen en klimplantsystemen. Daarbij wees Harrie op aanvullende belastingen die planten, bevestigingssystemen en irrigatievoorzieningen op gevels kunnen veroorzaken. Ook hier geldt dat de ecologische waarde vaak zichtbaar is, terwijl de bouwkundige gevolgen niet altijd voldoende worden meegenomen in het ontwerp.

Natuurinclusieve kademuren in Breda

Als projectvoorbeeld werd Nieuwe Mark in Breda uitgediept, waar groene en natuurinclusieve kademuren zijn gerealiseerd. Binnen dit project zijn vooraf proefopstellingen en mock-ups gemaakt om verschillende oplossingen te testen. Daarbij zijn voorzieningen geïntegreerd voor zowel planten als dieren, boven én onder water. Substraat en speciale aangroeimortels zijn ingegoten in de voegen om begroeiing op het metselwerk mogelijk te maken.

Meer aandacht voor bouwkundige uitwerking

De belangrijkste conclusie van deze kennis sessie was dat natuurinclusief metselwerk veel kansen biedt voor biodiversiteit, maar dat praktische en bouwkundige aspecten nog onvoldoende zijn uitgewerkt. Voorzieningen voor dieren en begroeiing worden steeds vaker onderdeel van projecten, maar vragen ook aandacht voor constructieve veiligheid, duurzaamheid, onderhoud en levensduur. Juist op dat snijvlak van ecologie en bouwtechniek ligt een belangrijke uitdaging voor de komende jaren.

Klik de galerij aan voor grote weergave van de foto’s.

De sheets van de presentatie zijn hier te downloaden.

Met dank aan MADE-participant Ubbink voor het hosten van de kennissessie.

Op de hoogte blijven van de MADE-kennissessies? Kijk in de agenda. Of schrijf je in voor de nieuwsbrief via het blauwe blokje in de footer, dan houden we je op de hoogte!